In groepen gebeurt vaak meer dan wat zichtbaar of bespreekbaar is. Mensen reageren anders dan ze van zichzelf gewend zijn, nemen posities in die ze niet bewust kiezen en voelen zich aangesproken op iets wat nergens expliciet is gemaakt. Wat dan vaak wordt benoemd als weerstand, ongemotiveerdheid of gebrek aan eigenaarschap, blijkt bij nader inzien iets anders te zijn.
Niet een probleem van individuen, maar een reactie op wat de groep als geheel oproept.
Ik zie dit regelmatig in opleidings- en werkcontexten. Een groep start gemotiveerd, met duidelijke doelen en een zorgvuldig ontwerp. Toch verschuift de sfeer. Er ontstaat afhankelijkheid, irritatie, passiviteit of juist strijd. Niemand lijkt precies verantwoordelijk, en tegelijk voelt iedereen dat er iets van hen wordt gevraagd.
Dat is wat ik de appel van de groep noem.
De groep als psychologisch systeem
Binnen de Tavistock-traditie, zoals beschreven door Shapiro en Carr (2012), wordt een groep niet gezien als de optelsom van individuen, maar als een psychologisch en relationeel systeem met een eigen dynamiek. Een groep ontwikkelt, naast haar taakgerichte functioneren, onbewuste manieren om met spanning, onzekerheid en autoriteit om te gaan.
Wanneer de spanning toeneemt, verschuift het groepsgedrag vaak van taakgericht werken naar wat Bion (1961) ‘basic assumptions’ noemt. De groep zoekt dan veiligheid in afhankelijkheid, in vechten of vluchten, of in het projecteren van hoop op een oplossing buiten zichzelf. Dit gebeurt niet bewust en ook niet intentioneel, maar als collectieve poging om het ongemak hanteerbaar te maken.
Wat hierbij belangrijk is, is dat deze dynamiek niet losstaat van individuen. De groep drukt zich uit via individuen, en individuen worden drager van wat de groep niet kan of wil dragen.
Hoe de appel werkt
De appel van de groep wordt zelden uitgesproken. Hij manifesteert zich in subtiele verwachtingen, emoties en reacties. Iemand wordt steeds aangekeken voor richting. Een ander wordt ongeduldig wanneer het tempo vertraagt. Weer een ander voelt de neiging om te zorgen, te sussen of juist te confronteren.
Vaak denken mensen dat dit iets zegt over hun persoonlijke kwaliteiten of tekortkomingen. In werkelijkheid reageren zij op een collectieve beweging. De groep nodigt hen uit een bepaalde positie in te nemen, soms passend bij hun eigen geschiedenis, soms daar juist dwars doorheen.
Shapiro en Carr beschrijven hoe in group relations-settings individuen geconfronteerd worden met reacties die buiten proportie lijken. Juist die heftigheid is een aanwijzing dat er meer speelt dan het hier-en-nu. De groep gebruikt het individu om iets te organiseren wat op groepsniveau nog niet verwerkt kan worden.
Leiderschap, opleiderschap en autoriteit
Voor opleiders, trainers en leidinggevenden wordt de appel van de groep vaak voelbaar in de manier waarop autoriteit wordt toegekend of juist ondergraven. De groep verwacht richting, containment of oplossingen, en reageert teleurgesteld of boos wanneer die niet direct worden geboden.
Binnen de Tavistock-benadering wordt dit niet gezien als een fout van de leider, maar als informatie. De vraag is niet: doe ik het goed of fout? Maar: wat probeert de groep hier via mij te regelen?
Dat vraagt een andere houding dan snel interveniëren of het persoonlijk nemen. Het vraagt wat Shapiro en Carr, in navolging van Sullivan (1953), ‘participant-observation’ noemen: betrokken zijn én tegelijk in staat blijven om te reflecteren op wat er gebeurt.
De spanning voor HR en L&D
Voor HR- en L&D-professionals is deze dynamiek vaak herkenbaar en tegelijkertijd lastig hanteerbaar. Je voelt dat de groep iets bij jou neerlegt, maar het is niet altijd duidelijk wat. De neiging is groot om het proces weer vlot te trekken, helderheid te bieden of het ongemak te dempen.
Daarmee wordt de appel beantwoord, maar ook bevestigd.
Wat in eerste instantie behulpzaam lijkt, kan er onbedoeld toe leiden dat de groep minder verantwoordelijkheid neemt voor haar eigen leren. De spanning verdwijnt niet, maar verschuift.
De groep leren zien als groep
Wat de Group Relations Theory toevoegt, is taal en bedding om de groep zelf als leerobject te beschouwen. Niet alleen wat individuen doen of voelen is relevant, maar ook wat zich tussen mensen afspeelt en hoe dat samenhangt met de taak en de context.
Wanneer de groep leert zichzelf te zien als systeem, ontstaat er ruimte. Ruimte om te onderzoeken wat er gebeurt, zonder het direct te willen oplossen. Dat maakt het mogelijk om de appel te herkennen, zonder er automatisch aan te voldoen.
Tot slot
De appel van de groep vraagt zelden om een snelle reactie. Vaker vraagt hij om vertraging, waarneming en het verdragen van niet-weten. Niet omdat dat comfortabel is, maar omdat daar het leren begint.
In die zin is de groep geen obstakel voor ontwikkeling, maar een ingang. Mits we bereid zijn haar serieus te nemen als collectief fenomeen, en niet alleen als decor voor individuele groei.
Bronnen
Bion, W. R. (1961). Experiences in groups. New York: Basic Books.
Shapiro, E. R., & Carr, A. W. (2012). An introduction to Tavistock-style group relations conference learning. Organisational & Social Dynamics, 12(1), 71–95.
Sullivan, H. S. (1953). The interpersonal theory of psychiatry. New York: Norton.